veten.ugrunda.az@gmail.com
 

Pənahəli Xan Cavanşir
Tarix: 08-09-2015 23:44   |  Müəllif: admin |  Baxılıb: 838

Pənahəli Xan Cavanşir"Qarabağ"... Azərbaycanın sinəsinə vurulan yaradır. Halbuki, əzəlindən, ilkindən Qarabağ Azərbaycanın qürur yeri, məğrurluğu olub. Bu məğrurluğun adı - yadellilərin könlünə bıçaq kimi saplanıb. Və elə buna görə də həmişə "göz dikilən", "pay umulan" olub Qarabağ...

Qarabağ xanlığını 1748-ci ildə Pənahəli bəy Sarıcalı Cavanşir yaradıb və on il Qarabağın xanı olub. O, maraqlı, nağıla bənzər bir həyat sürüb.
1693-cü ildə Qarabağda, Alaqarğu kəndində Cavanşirlər boyuna mənsub əsl-nəcabətli bir ailədə anadan olub. Gənc yaşlarında Pənah xan Əfşar şahı Nadir şah Əfşarın yanında xidmətə başlayır. Nadir şah öz müasirləri arasında parlaq hərbi istedadı ilə seçilirdi və gənc Pənah xan da onun yanında yaxşı məktəb keçərək, döyüşün təşkil edilməsi və qələbəyə addım-addım yaxınlaşmaın sirlərini mənimsəyir. Elə dövlət idarəçiliyini də Nadir şahın xidmətçisi olarkən öyrənir.

Pənah xanın xüsusi qabiliyyətləri və cəsurluğu şahın diqqətini cəlb edir və onu özünün yaxın əhatəsinə daxil edir. Ancaq az keçməmiş Pənah xan bədxahlarının "sayeyi-mərhəmətindən" Nadirin qəzəbinə gəlir və şahın qorxusundan vətənə qayıtmaq məcburiyyətində qalır. Özünə sadiq adamlardan bir dəstə toplayaraq o, bir müddət Qarabağ dağlarında, bir müddət isə Şəki vilayətində gizlənməli olur.
1747-ci ildə Nadir şahın qətlindən sonra Azərbaycanda Gəncə, Şirvan, Şəki, Quba, Bakı və başqa xanlıqlar yaranır. Qarabağda Pənah xan hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi əleyhinə olan yerli əmirlər və məliklərlə gərgin mübarizə apararaq Qarabağ xanlığını qurur. 1551-ci ildə əsası qoyulmuş Qarabağ-Gəncə bəylərbəyliyi iki yerə - Qarabağ və Gəncə xanlıqlarına bölünür və Qarabağ xanlığında hakimiyyət Qacarlardan Cavanşirlərə keçir.

Pənah xan öz xanlığının paytaxtını qısa müddətdə salınmış Bayat qalasına köçürür. Bölgədə əsas rol oynamağa can atan Hacı Çələbi Xan Pənah Xanın bu fəallığından narahat olaraq, Şamaxı xanı ilə ittifaqda hələ möhkəmlənməmiş paytaxtı (Bayat qalasını) mühasirəyə alır. Bir ay davam edən mühasirə heç nə vermir və müttəfiqlər bir qədər də itkiyə uğrayaraq, geri dönürlər. Tarixçi Mirzə Camalın yazdığına görə, Hacı Çələbi geri dönərkən demişdi: "Pənah Xan adi bir xan idi. Biz gəlib onunla döyüşə girdik və onu yenə bilmədik. İndi biz onu şah edib gedirik."

Sonradan Pənah xan indiki Ağdamın yaxınlığında, Şahbulaq adlanan yerdə özünə yeni bir paytaxt – Şahbulaq qalasını tikdirməyə başlayır və qonşu xanlıqların torpaqları hesabına Qarabağ torpaqlarını genişləndirməyə başlayır. Onun nüfuzu get-gedə artır. Artıq Gəncə, İrəvan, Təbriz və Qaradağ xanları onunla ittifaq bağlamaqdan, dostluq etməkdən ötrü yollar axtarırlar.

Pənah xanın planları böyük idi, lakin bunları həyata keçirmək üçün ailə və xəzinə sarıdan arxayınlıq lazımdır. Bunları nəzərə alan Pənah xan artıq üçüncü paytaxtı üçün tamamilə keçilməz bir yer seçir. Bu qala üçün yerin seçilməsində müxtəlif ölkələrdən gəlmiş mütəxəssislər iştirak edirlər. 1750- ci ildə qayalıqlarla əhatə olunmuş sıx meşədə Pənah xanın şərəfinə Pənahabad adlandırılan, sonradan isə Şuşa deyilən qala şəhərinin əsası qoyulur. Qalanın divarlarını hörmək, şəhəri salmaqdan ötrü Azərbaycanın hər yerindən buraya memarlar və inşaatçılar gətirilir. Ətraf kəndlərin əhalisi yeni paytaxta köçürülür. Xan sarayı, məscidlər, hamamlar və nəhayət, sikkəxana tikilir. Burada Qarabağ xanlığının "Pənahabadi" adlanan sikkəsi kəsilirdi. Bu pullar Azərbaycanın bütün xanlıqlarında və İranda başqa pullarla yanaşı işlək idi.

1751-ci ildə İranlı Məhəmməd Həsən xan Qacar öz ordularını Qarabağ üzərinə yeridir. Düz bir ay ərzində o, çoxsaylı ordusunu Şuşa üzərinə hücuma hazırlayır. Lakin bu zaman İrandan xəbər gəlir ki, Kərim xan Zəndin başçılığı altında ona qarşı üsyan qalxıb. Məhəmməd Həsən xan qoşununu geri çəkib, İrana tələsir. Pənah xan vəziyyəti belə görüb, onu təqib etməyə başlayır və Ərdəbil əyalətini tutur.

Qarabağ Məhəmməd Həsən xanın hücumundan özünə gəlməmiş Şuşanın divarları dibində Nadir şahın görkəmli sərkərdələrindən olan, Urmiya xanı Fətəli xan Əfşarın 30 minlik ordusu peyda olur. Elə ilk döyüşdə sarsıdıcı zərbə alan Fətəli xan tutulmuş əsirlərin qaytarılacağı təqdirdə öz qızını Pənah xanın oğlu İbrahimxəlilə ərə verməyə razı olduğunu bildirir. Pənah xan onun təklifini qəbul edir və əsirlərlə birlikdə oğlunu da Fətəli xanın düşərgəsinə göndərir. Lakin Fətəli Xan şərti pozaraq, İbrahimxəlili də götürüb, qoşununu uğurla Urmiya tərəfə çəkir. Oğlunun itirilməsi ilə barışmayan Pənah Xan döyüş meydanında Fətəli xanla görüşmək üçün fürsət axtarır. Çox keçmir ki, belə bir fürsət yaranır. Şah taxtı uğrunda müharibədə İsfahan yaxınlığında Fətəli Xana məğlub olmuş Kərim Xan Zənd ona qarşı ittifaq bağlamaq təklifi ilə Pənah Xana müraciət edir. Pənah Xan bu ittifaqa gedir və onların birləşmiş orduları Urmiya yaxınlığında Fətəli Xanın qoşunlarını darmadağın edir, onun özünü isə əsir alır. Görkəmli dövlət xadimi və sərkərdə kimi Pənah xanın nüfuzu İranda və Qafqazın hər yerində get-gedə artır. Bu isə Kərim xan Zəndi narahat etməyə bilməzdi. Və o, İbrahimxəlili Qarabağa göndərərək, Pənah xanı öz yanına Şiraza "qonaq çağırır". Çox keçmədən 1758-ci ildə Pənah xan belə məcburi qonaqpərvərliyə dözməyib, ölür. Onu təntənə ilə Ağdam yaxınlığında dəfn edirlər. Pənah xanın ölməsi haqqında xalq arasında belə bir rəvayət dolaşmaqdadır: guya Kərim xanın "qonaqcanlılığın"dan xilas olmaq istəyən Pənah xan iri dozada bihuşdarı içib yatır. Yanına da bir vəsiyyətnamə yazıb qoyur ki, məni vətəndə basdırarsınız. Xanın bu fikrindən yalnız bir-iki yaxın qohumunun xəbəri olur. Ancaq hadisə yay vaxtı baş verdiyindən Kərim xan cəsəd Qarabağa çatınca iylənməsin deyə həkimlərə tapşırır ki, meyidi yarsınlar. Və bu əməliyyatdan sonra Pənah xan, həqiqətən də, canını tapşırır.

Qarabağ tarixçisi Mirzə Camal yazır ki, "Pənah xan Nadir şahın ölümündən sonra 12 illik hakimiyyəti dövründə özünü görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi kimi göstərə bilir. "Azərbaycan" vilayətinin böyük bir qismi ona tabe olmuşdu."

Pənahəli xanın ölümündən sonra Qarabağda hakimiyyət onun böyük oğlu İbrahimxəlilə keçir.










 



ERMƏNİLƏRİN QAFQAZA KÖÇÜRÜLMƏSİ XRONİKASI
Film onlarla elmi mənbə, xəritə, unikal sənədlər və Azərbaycanın İrəvan şəhərinin zadəgan elitası eksklüziv fotoları əsasında hazırlanıb
SORĞU
 
 
Azərbaycan Respublikasının işğal olunmuş torpaqları hansı yolla azad edilməlidir?

Sülh yolu ilə
Müharibə yolu ilə
Suala cavab verməkdə çətinlik çəkirəm

 
 
 
DİGƏR SORĞULARA BAX